(¯`·.¸(¯`·.¸Uyghur Medeniyiti¸.·´¯)¸.·´¯)

Uyghurlarning hüner – kesip adetliri - Tumaqchiliq

2007-10-21T14:22:00.000-07:00

Uyghur tumaqchiliqi uzun tarixqa, özige xas en'eniwi milliy alahidilikke ige. Uyghurlar en'eniwi yerlik tumaqlirini kiyishni özlirining ghururi, selteniti dep bilidu.

Uyghur tumaqliri yarishimliq, issiq bolushtek xususiyetke ige bolushtin tashqiri, gül qisip kiyishke, aldi – arqini aylandurup kiyishkimu eplik.

Tumaq rexti: qoli chéwer Uyghur ustilar tumaq rexti üchün kemchet, qama, söser, tiyin, tülke, süleysin, sughur, eltire, qoy, öchke, at térisi qatarliq bir yüz seksen üch xil haywanat térisini, tash üchün, duxawa, mexmel, moyit qatarliq herxil ésil rext we ester üchün her xil rextler ishlitilidu.

Türi: Uyghur tumaqliri er – ayal dep ikki chong türge bölünüsh bilen birge, yashlar, ottura yash, qérilar, diniy zatlar selle tumiqi we xilmu xil yerlik tumaqlar, mesilen, atush tumiqi, peyziwat tumiqi, qeshqer, xoten, kériye tumiqi, qaghiliq tumiqi, mekit tumiqi, yéngisar saghan tumiqi, kucha tumiqi, qomul tumiqi dégen'ge oxshash yerlik tür, nusxilargha bölünidu.

Tumaqchiliq saymanliri: tére késidighan pichaq, ester, tashliq rext késidighan qaycha, yip, yingne, paxta, qélip, nawat, chiwiq, qara gül, reng we bashqa perdaz buyumliri.

Tikilishi: herqandaq tére aldi bilen unda ashlinip, qurutulup, uwwulap yumshitilidu. Késishte térining yüizidin endize qoyup töt talaliq, alte talaliq qilip ölchemlik keskendin kéyin ularni bir – birige chétip, tumaqning töpisini püttüridu. Eger tumaq yaki qulaqchilargha ester almaq bolsa, rextke paxta sélip sérip, töpe talasidek késip chiqip, töpini esterge kiydüridu. Etrapini yömep tikip bolup, qélipqa sélip qaycha bilen moylirini qirqip tengsheydu we su pürküp moyni chiwiqlap, sün'iy büdür qilidu, büdürining asan buzulmasliqi üchün nawat shirnisini aghzigha élip moygha pürküydu. Andin qéliptin chiqirip bazargha salidu.

Eger ishletken téining moyi alipasaq bolup qalsa öz renggige oxshitip boyaydu.

Tumaq, qulaqcha qatarliqlarning töpisi xurumdin ishlen'gen bolsa, öz renggide qara gül yaki ötük méyi bilen perdazlaydu.

Aq tére tumaqlargha aq siziqchiliq gül chiqiridu we gej bilen aq perdaz béridu.

Uyghur tumaqchiliri yalghuzla Uyghur tumiqi tikip qalmastin, qérindash milletlerning er – ayal tumiqini tikip jem'iyet üchün xizmet qilidu.

Tarim Boyliri - Tarim Desert - 塔里木盆地沙漠 2

Tarim Boyliri - Tarim Desert - 塔里木盆地沙漠 1

Beautiful Kashgar - Guzel Qeshqer - 喀什噶尔

Khan (Xan) Tengri (Tian Shan) Mountain - Tengri Téghi -天山山脉

Uyghur Knife of Yengisar (Kashgar)-Yéngisar Pichaqliri-英吉沙小刀

Uyghur Girls & Uyghur Music - Dost Xénim (Henim)

Urumqi Sceneries - Urumchi Menziriliri

Kériyelikler - The People of Kerye (Hoten)

Bughda Lake - Bughda (Tengri) Koli - 天池

Italian Sceneries & Turkish Music (Al Yazmalim) - Italiye Menziriliri we Turkche Al Yazmalim Muzikisi

Uyghur Wirewalker - Pelek Shahi Adil Hoshur

Sawaqdash

Uyghur Song - Ya Dos

Adiljan - Shakichik Darwaz - Men Marsqa Méngip Barimen

Uyghur Doppiliri - Uighur Hats

Comedy - Küldürge - Bala Izdeshi

Uyghur Song - Heselmu Sen....

Uyghur Folk Song - Uighur Xelq Naxshisi - Dertler

Tengritagh Nesli

Real English MPG - Lesson 21 - CC Combo Intro to "DO"

(Dancing, Music and Song) Archives - Naxsha - Muzika Arxipi

Maqale, Shéir, Uchur we Bashqilar

Uighur Song, Dancing & Music - Uyghurche Naxsha - Muzika

(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) (17) (18) (19)

Uyghurlarning hüner – kesip adetliri - Juwichiliq

2007-10-21T14:19:00.000-07:00

Uyghurlarda juwichiliqning tarixi uzun, buningdin töt ming yil burunla könchi deryasining töwen éqinida, charwa mal béqilghan, iptidaiy kön – xurum ishlen'gen... Ashlan'ghan téridin kiyim tikilgen. Uyghurlar sheherliship qol hünerwenchilik bilen shughullan'ghandin bashlap juwichiliq mexsus kesipleshken.

Uyghur juwichiliqining türi köp. Rexti, renggi xilmu – xil, Uyghurlar qoy, tülke, böre, süleysin, tiyin, qama, sughur, söser, kemchet, eltére qatarliq seksen nechche xil haywan térisidin juwa tikidu. Uyghur juwiliri tashliq, tashsiz ikki xil bolidu. Tashliq juwilargha mexmel, duxawa, moyit, sarja, baston, kibrikot, herxil térike, chéperqut, chekmen qatarliqlarni tash qilidu.

Tashsiz juwilarni tére boyi aq qalduridu yaki qara, sériq, porreng, yaki jigerreng bilen boyaydu.

Juwichiliq saymanliri:

Qaycha (rext késishke ishlitidu), tére késidighan pichaq, endize, yip, yingne, oymaq, métr, shilim qatarliqlardin ibaret.

Tére pishshiqlash usuli: juwa tikidighan herqandaq tére aldi bilen sugha chilap yumshitilip téridiki may, gösh, shulluq etler qiriwélinidu. Andin un bilen ashlaydu, tére ashtin chiqqandin kéyin eyleydu we uwulap yumshitidu. Tére siqimgha sighqudek yumshighanda, térining yüzige su pürküp téximu yumshitip térini tartishtürüp, quruq, qiypach orunlirini tüzep tamgha tartip mixlap kériydu. Buning bilen téridiki ölchemsiz orunlar tüzlinidu.

Késish usuli: térining yüzi teripidin endize qoyup, tére késish pichiqi bilen késidu. Rext kiyim keskendek parche bolidu, andin tikidu. Tikkende térining yungini ichige qilip yüzi terepni jüpleshtürüp yip bilen yömeydu. Pesh, yaqa, yeng olturghuzushlar chapan tikishke oxshishidu, juwining téshini qayche bilen késip ilgxri qol bilen hazir mashina bilen tikip püttürüp, juwining üstige kiydürgendin kéyin, yaqa, éteklirini yömeydu. Eger chong yaqiliq yaki kemchet, qama, tülke, yaki körpe yaqa bolsa buni ayrim olturghuzidu.

Tashsiz juwilarning yaqisidin tartip aldi pesh we asti terep puchqaqlirigha, shundaqla yeng uchlirigha ikki santimétr kenglikte birxil renglik eltéridin zighziq tutidu. Zighziqning léwige téridin tirnaq chongluqida üch bolung shekillik neqish oyulidu. Tashsiz juwa asasen ton sheklide tikilidu.

Uyghur Dancing & Song - Bagh

Uyghur Dancing & Song - Gulbagh

Uyghur Song Way Gulmiding

Uyghur Song Sen Yoq by Abdirishit Yusup

Soygu Uchquni - Abdighini Turdi

Uyghur Song - Shirinjan

Uyghur Song - Ay Xenim Suzhuk Chiray

Mestane Yar

Uighur Folk Song- Uyghur Xelq Naxshisi-Anamni Eslep

Uyghur Song - Essalam Dep Oyge Kirsem, Oyde Mehman Olturar

Uyghur Song - Kechur Dada

Real English MPG - Lesson 21 - CC Combo Intro to "DO"

(Dancing, Music and Song) Archives - Naxsha - Muzika Arxipi

Maqale, Shéir, Uchur we Bashqilar

Uighur Song, Dancing & Music - Uyghurche Naxsha - Muzika

(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) (17) (18) (19)

Uyghurlarning hüner – kesip adetliri - Pilichilik

2007-10-21T14:17:00.000-07:00

Uyghur xelqi uzaq tarixtin buyan üjme östürüp, pilichilik, yipekchilikm meshutchilik we yipek toqulmichiliqtin ibaret kesip bilen shughullinip, ichki – tashqi bazarni temin étip kelgen. Uyghurlar arisida pilichilik özige xas yerlik alahidilikke ige bolup, bir yürüsh jeryanlardin ötidu.

Uruq saqlash: yighiwélin'ghan uruq pakiz daka xaltigha élinip, issiq we nemliki mötidil bolghan jayda, kéler yili 4 – ayning bashlirighiche, yeni üjme yopurmiqi qulaq tartquche saqlinidu. Pile uruqini saqlighan öyning hawasi muwapiq témpératurida tengshep turulidu. 2–, 3– Ayning axiridin 4 – ayning bashlirighiche pile qurti tirilishqa bashlaydu. Bezi uruqlar yérilip qurt chiqishqa bashlaydu. Buni pilichilar «xewerchi qurt» dep ataydu. 4 – Ay kirish bilen üjme yopurmiqi qulaq tartip tenggidek bolidu. Del mushu chagh pile qurtlirining asasen tirilishke bashlighan mezgili bolidu. Pilichilar üjmining yumran yopurmaqlirini toghrap chong dasqa sélip, üstige pile uruqini tekshi salidu we uruqning üstini yene ghazang bilen yapidu. Buning bilen birinchidin, pile uruqining yérilip qurt chiqishta telep qilidighan qarangghuluq hel qilinsa, ikkinchidin, chiqqan qurtlarni ghazang bilen (qurt tuxumidin chiqip ikki – üch saet öpchöriside ghazang yéyishke kirishidu) temin étidu. Tuxumdin chiqqan qurtlar ghazang yéyishke kirishp tézla chongiyishqa bashlap, chümülisiman bolup üstige örleydu. Uningdin kéyin yétilip, örleshke bashlighan qurutlargha xoten qeghizi qoyup béridu. Qurtlar qeghez üstige chiqidu. Bu chaghda tuydurmay qeghezdiki qurtni ikkinchi dastiki üjme ghazingi üstige qoyidu. Démek, yétilgen qurtlar shu usulda bir qanche qétim yötkilish arqiliq birqanche dasqa élinidu. Bu chaghda bérilidighan ghazang qurtlarning chongiyish derijisige qarap bolidu. Kichiklirige yumran yaki toghralghan ghazang, chonglirigha adettiki ghazang bérilidu. Pile qurti uruqtin chiqip tengshelgendin kéyin sujek yasap (qewetlik pile béqish chellisi) herbir qewitige bora sélip daslardiki yétilgen qurtlar sujekke yötkilidu. Ghazang yenila derijisige qarap bérilidu.

Uyghurlar pile baqidighan öyning we pile baqquchilarning taziliqigha alahide ehmiyet béridu. Xelq arisida pile béqishta riaye qilidighan mundaq tüzümler yolgha qoyulghan:

(1) Uyghurlar pile xanigha napak kishiler, aghrighan ayallarni kirgüzmeydu. Pilexanida nashayan ish, hetta tamaka chékish, is – tütek tarqilishqa yol qoymaydu. (2) Chang – tozanliq yopurmaq we qigh, exlet alghan séwetke alghan yopurmaqni pilige bermeydu. (3) Kéche – kündüz pile yénidin ayrilmay pile qurtlirini ozuqlinish we hawa özgirishni közitidu. (4) Pile baqidighan öyge munasiwetsiz gheyriy kishilerning kirip – chiqishi men'i qilinidu. (5) Pilexanigha pat – pat isriq sélinidu.

Pile qurti yétilgende, heriket dairisi ashidu. Bu chaghda pile qurtigha qamghaq sélip béridu. Qurtlar qamghaqqa yamiship yipek – ghoza yögeydu. Ghoza yögep bolghan qurt tépirlaydu we ghozini téship chiqip uruqlaydu, pilichilar ghozini élip qurutidu. Pile qurtini pakiz xaligha derijisi boyiche sélip kéler yilgha saqlaydu. Shundaq qilip pile uruqi yipekke aylan'ghuche bir yürüsh murekkep emgek jeryanlirini öz béshidin ötküzidu.

Tarim Boyliri - Tarim Desert - 塔里木盆地沙漠 2

Tarim Boyliri - Tarim Desert - 塔里木盆地沙漠 1

Beautiful Kashgar - Guzel Qeshqer - 喀什噶尔

Khan (Xan) Tengri (Tian Shan) Mountain - Tengri Téghi -天山山脉

Uyghur Knife of Yengisar (Kashgar)-Yéngisar Pichaqliri-英吉沙小刀

Uyghur Girls & Uyghur Music - Dost Xénim (Henim)

Urumqi Sceneries - Urumchi Menziriliri

Kériyelikler - The People of Kerye (Hoten)

Bughda Lake - Bughda (Tengri) Koli - 天池

Italian Sceneries & Turkish Music (Al Yazmalim) - Italiye Menziriliri we Turkche Al Yazmalim Muzikisi

Uyghur Wirewalker - Pelek Shahi Adil Hoshur

Sawaqdash

Uyghur Song - Ya Dos

Adiljan - Shakichik Darwaz - Men Marsqa Méngip Barimen

Uyghur Doppiliri - Uighur Hats

Comedy - Küldürge - Bala Izdeshi

Uyghur Song - Heselmu Sen....

Uyghur Folk Song - Uighur Xelq Naxshisi - Dertler

Tengritagh Nesli

Real English MPG - Lesson 21 - CC Combo Intro to "DO"

(Dancing, Music and Song) Archives - Naxsha - Muzika Arxipi

Maqale, Shéir, Uchur we Bashqilar

Uighur Song, Dancing & Music - Uyghurche Naxsha - Muzika

(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) (17) (18) (19)

Uyghurlarning hüner – kesip adetliri - Sergezchilik we gül bésish

2007-10-21T14:14:00.000-07:00

Uyghurlarda güzel sen'et oymichiliqi, binakarliqtila bolup qalmastin, rextlerge herxil gül bésishtimu ishlitilidu. Sergez, hemzek, zediwallar buning delili.

Sergezning rexti aq mata bolup, güli yaghach oyma neqishlirining nusxisi shaxcha gül, charche güldin ibaret. Uning asasiy xuruchi yerlik usulda teyyarlinidighan katap qara bolup, u mundaq teyyarlinidu: ottuz jing sugha bir jing un sélip qaynitilidu. Tömür déti, dashqal, soqqan yélimni xaltigha sélip uninggha qoshidu. U, yazda sekkiz – on kün, küzde on – yigirme kün turghanda jiger rengge özgiridu. Uninggha zemchini éritip qaynitilghan tuxumekni qoshqandin kéyin dasqa élip, üstige dugh ötmeslik üchün kigiz, mata qoyup nem üstige chiqqanda reng chotkisi bilen örüp qoyulidul. Shuning bilen mazghaplishidu. Ene shu mazghapliq birikme «katap qara» déyilidu. Katap qara bilen gül bésishtin burun aq matani shaxar süyi bilen qaynitiwalghandin kéyin börek shekilde yasalghan kötekning üstige qoyup « dokkang – dok» (yaghach bolqa) bilen soqup uni yumshitidu. Uningdin kéyin, texminen on matagha yüz gram héliylini éritip süyige matani chilap héliyle süyini matagha singdüridu. Matani qurutup, gül bésish taxtisigha yayidu.

Teyyarlan'ghan katap qarigha qélipni tegküzüp mata üstige basidu. Katap qarigha qaysi rengni salsa, sergez renggi shu rengde bolidu. Sergezni yene süzük suda chayqap dughlarni chiqirip yene soqidu, sergez yumshap eslige kélidu. Bir qanche qétimliq suda chayqalghan bu sergezning renggi nechche esir tursimu tozumaydu.

Hemzek – uning rexti aq mata, mata shaxar süyi bilen qaynitip yumshitilidu. Andin ölchemlik hak, sopun, yélimni birleshtürüp éritip teshtekke sélinidu. Hemizek qélipi tömür tünikidin yasalghan bolup, gül orni oyuq bolidu. Teshtekke teyyarlan'ghan hak, sopun éritmisini chotka bilen sürgende, matada aq gül izi qalidu. Andin mata nil rengge sélinidu. Rengdin chiqqanda, aq gül tozundiliri chüshüp aq izi qalidu. Uyghur xelqining hemziki ming sulalisidin bashlap ichki ölkilerge tarqalghan bolup, bu xil hemizek ichkiride hazirghiche ishlitilidu. Uyghur xelqidiki zediwalmu eslide aq rext bolup, aptuwa – chilapcha nusxisi chüshürülgen tömür qélipi bilen hemzek ishligen usulda ishleydu. Hemzek Uyghur ailiside yotqan'gha ishlitilse, zediwal herbir öyning témigha tartilidu.

Jaynamaz, merep yapqularning gül nusxisi qubbe, méhrab shekilde bolup meschit derwazisi yaki méhrablirini eslitidu. Bezi ustilar beytul muqeddesning sheklini chüshüridu. Bularning xam eshyasi yenila aq mata bolup, matani shaxar süyiide qaynitip, soqup yumshitip, dawa, yulghun chéchiki, anar postini zak bilen qaynitip katapqa arilashturup gül basidu. Güldin chiqqan jaynamaz, méhrab yapqularni süzük suda yuyup dughlarni chiqirip qayta soqup matani eslige keltürüp ishlitidu.

Uningdin bashqa doppa, yaghliq, keshtilerge gül izini chiqirish Uyghur gül bésish sen'itide nahayiti uzun tarixqa ige.

(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) (13) (14) (15) (16) (17) (18) (19)